De Europese Unie staat voor een nieuwe fase in het migratiebeleid, waarbij de focus verschuift naar het opzetten van zogenaamde 'terugkeerhubs'. Dit zijn faciliteiten buiten de grenzen van de EU die bedoeld zijn om afgewezen asielzoekers vast te houden en vervolgens te repatriëren. Hoewel de politieke ambitie groot is, werpt de praktijk uit Albanië een problematisch licht op de haalbaarheid van dit concept.
Momenteel zijn vijf lidstaten van de Europese Unie bezig met onderzoeken om akkoorden te sluiten met landen buiten het EU-blok voor de oprichting van dergelijke centra. Het doel is om een systeem te creëren waarbij migranten in afwachting van hun terugkeer naar het land van herkomst buiten het Europese grondgebied kunnen worden vastgehouden. Volgens een analyse van apache.be is deze interesse groot, ondanks de complicaties die eerder in een soortgelijk project aan het licht kwamen.
Italië probeerde als eerste land dit model te implementeren door de bouw van twee detentiecentra in Albanië. De Italiaanse overheid in Rome wilde hiermee een voorbeeld stellen voor andere Europese landen door de procedurele afhandeling van migratie volledig te verplaatsen naar een offshore-locatie. De centra waren specifiek ingericht voor personen wiens asielaanvraag was afgewezen.
De uitvoering van dit experiment verliep echter moeizaam. De grootste obstakels waren niet fysiek, maar juridisch van aard. Zo meldt dat het project op stevig verzet stuitte van rechters. Het project stuitte op verzet van rechters.
Door deze juridische blokkades kon het hoofddoel van de centra — het systematisch uitzetten van migranten via een externe locatie — niet worden behaald. De Italiaanse overheid zag zich uiteindelijk genoodzaakt om de infrastructuur in Albanië een andere bestemming te geven, aangezien het oorspronkelijke plan in zijn beoogde vorm mislukte. Zoals beschreven door leverden de investeringen in de Albanese faciliteiten niet de gewenste resultaten op voor de Italiaanse staat.
Ondanks deze resultaten blijft de discussie over het uitbesteden van asielprocedures actueel. Europa werkt momenteel aan regelgeving om dit soort constructies in een juridisch kader te plaatsen. Er blijft echter een aanzienlijke spanning bestaan tussen de politieke wens om migratiestromen te beheersen via externe hubs en de geldende mensenrechten en het asielrecht. De casus Albanië illustreert dat het verschuiven van verantwoordelijkheden naar landen buiten de EU op verzet van rechters kan stuiten.
De ervaringen uit Albanië suggereren dat het bouwen van fysieke infrastructuur onvoldoende is als de juridische basis van het project wankel is. De vijf lidstaten die nu nadenken over soortgelijke akkoorden, doen dit in een context waarin de effectiviteit van het Italiaanse model zwaar is bekritiseerd in berichtgeving van .