Een opmerkelijk sieraad in de collectie van het Cleveland Museum of Art vertelt het verhaal van een object dat twee levens heeft geleefd: eerst als speelstuk in het oude Egypte, later als religieuze amulet in Soedan. De hanger, bestaande uit een amethisten leeuwenkop omringd door gouden bavianen, illustreert hoe kostbare voorwerpen in de oudheid werden hergebruikt en van nieuwe betekenis voorzien.
Van speeltafel naar religieus symbool
Het hart van de hanger wordt gevormd door een minutieus gesneden leeuwenkop in amethist, die volgens clevelandart.org waarschijnlijk dateert uit de Derde Tussenperiode van Egypte (1069-715 voor Christus). Het stuk fungeerde oorspronkelijk als speelstuk, vermoedelijk voor het bordspel Mehen.
Eeuwen later, rond 700 voor Christus, kreeg het object een tweede leven in de Napataanse periode in Soedan. Ambachtslieden zetten de leeuwenkop in een D-vormige gouden basis, omringd door acht zittende bavianen. Deze transformatie van speelstuk naar amulet was volgens het museum "vrij gebruikelijk in de oudheid als middel om edelstenen te recyclen".
Het mysterieuze Mehen-spel
Mehen, vernoemd naar de slanggod die de zonnegod Ra beschermde tijdens zijn nachtelijke reis door de onderwereld, behoort tot de oudste bordspellen ter wereld. fitzmuseucaac.uk beschrijft het als een spel dat minstens teruggaat tot de Predynastische Periode (3600-3200 voor Christus), wat het een serieuze kandidaat maakt voor de titel "oudste bordspel ter wereld".
Het spelbord had de vorm van een opgerolde slang, met het hoofd in het centrum en de staart aan de rand. Hoewel nooit een compleet spel met alle onderdelen is gevonden, zijn er verschillende archeologische vondsten van leeuw- en leeuwinbeeldjes samen met kleine kalkstenen ballen. ancientgames.org vertegenwoordigden deze stukken waarschijnlijk overleden koningen die hun reis naar het hiernamaals maakten.
Religieuze betekenis in Nubië
De keuze om specifiek een leeuwenkop te hergebruiken was geen toeval. Het Cleveland Museum of Art stelt dat "het belang van leeuwachtige godheden in de Nubische religie duidelijk de drijvende kracht was achter de creatie van dit spectaculaire ornament". Leeuwen speelden een centrale rol in zowel de Egyptische als Nubische mythologie, geassocieerd met kracht, bescherming en goddelijke macht.
De toevoeging van de acht bavianen versterkte de religieuze lading van het object. Bavianen waren in het oude Egypte en Nubië verbonden met Thoth, de god van wijsheid en schrijfkunst, en werden gezien als wezens die de zonsopgang begroetten.
Bredere context van Egyptische spellen
worldhistory.org waren meer dan louter vermaak. Ze weerspiegelden het geloof in het leven als een eeuwige reis doordrenkt met magie. Naast Mehen was ook Senet bijzonder populair, een spel dat popularmechanics.com evolueerde van een eenvoudig bordspel tot een symbolische reis naar het hiernamaals.
Senet, dat "voorbijgaan" betekent, werd gespeeld door mensen uit alle sociale klassen en verscheen voor het eerst bijna 5000 jaar geleden in het Oude Rijk. Het spel bestond uit drie rijen met tien vakjes per rij, waarbij spelers pionnen over het bord bewogen na het werpen van werpstokken, de antieke versie van dobbelstenen.
Archeologische waarde
De hanger meet slechts 3,5 bij 2,9 bij 2,7 centimeter, maar vertegenwoordigt een rijke geschiedenis van culturele uitwisseling tussen Egypte en Nubië. Het object werd in 1987 aangekocht door het Cleveland Museum of Art uit het J.H. Wade Fund en bevindt zich in de Egyptische afdeling van het museum.
Het stuk illustreert hoe kostbare materialen als amethist en goud werden gekoesterd en hergebruikt over generaties en culturen heen. De vakkundige bewerking van zowel de oorspronkelijke leeuwenkop als de latere gouden zetting getuigt van het hoge ambachtelijke niveau in beide periodes.
De combinatie van Egyptische en Nubische elementen in één object maakt deze hanger tot een uniek bewijs van de culturele en religieuze banden tussen beide beschavingen, waarbij praktische overwegingen (hergebruik van kostbaar materiaal) samengingen met diepe religieuze betekenis.