Let op: de onderstaande berichtgeving is gebaseerd op bronnen uit het begin van 2022 en weerspiegelt de situatie en informatie zoals die op dat moment beschikbaar was.
Tijdens de beginfase van de Russische invasie in Oekraïne fungeerde de berichtenapp Telegram als een onmisbaar instrument voor de verspreiding van zowel nieuws als propaganda. Terwijl traditionele sociale mediaplatforms en buitenlandse media in Rusland onder druk kwamen te staan, bood Telegram een alternatieve ruimte waar informatie vrijelijk kon circuleren. Dit maakte de app tot een van de meest invloedrijke kanalen voor burgers in beide conflictgebieden.
De unieke technische eigenschappen van Telegram
Wat Telegram onderscheidt van meer conventionele diensten zoals WhatsApp, is de technische structuur die grootschalige communicatie mogelijk maakt. Volgens vrt.be biedt de applicatie de mogelijkheid om groepen aan te maken die tot wel 200.000 leden kunnen bevatten. Daarnaast beschikt de app over zogenaamde 'kanalen', die qua functionaliteit eerder doen denken aan Twitter of YouTube, waarbij een centrale bron informatie zendt naar een onbeperkt aantal abonnees.
Deze grotere reikwijdte gaat gepaard met specifieage privacyopties. Zo kunnen gebruikers hun telefoonnummer verbergen, wat een gevoel van veiligheid biedt in een instabiele politieke context. Zoals vermeld door bright.nl, was een belangrijke factor voor de groei van de app de behoefte aan een veiliger alternatief voor WhatsApp, zeker nadat de voorwaarden van die laatste dienst in 2021 onder vuur kwamen te liggen vanwege het delen van gebruikersdata met Facebook.
Een toevluchtsoord voor alternatieve berichtgeving
In Rusland werd Telegram een cruciale informatiebron op het moment dat platforms zoals Facebook, Instagram en Twitter werden geblokkeerd. De app fungeert voor veel Russen als een venster naar de buitenwereld. Tegelijkertijd is de app echter ook een plek waar de publieke opinie sterk kan worden beïnvloed. Uit berichtgeving van demorgen.be bleek dat er op het platform ook sterke signalen van onvrede over de voortgang van de oorlog te vinden waren.
De app wordt echter ook gekenmerkt door een gebrek aan strikte moderatie, wat de verspreiding van onjuiste informatie vergemakkelijkt. De vrijheid van meningsuiting die de makers van Telegram claimen te beschermen, zorgt er ook voor dat desinformatiecampagnes relatief ongehinderd kunnen opereren.
De verschuiving naar pro-Russische propaganda
Onderzoek wijst uit dat Telegram een platform is waar verschillende stromingen van desinformatie elkaar ontmoeten. Een analyse van meer dan 200 Nederlandstalige kanalen, uitgevoerd door de Vrije Universiteit Brussel en het EU DisinfoLab, toonde een opvallende trend aan. Volgens vrt.be verschoven kanalen die voorheen vooral complottheorieën over de coronapandemie verspreidden, hun focus naar pro-Russische narratieven tijdens het uitbreken van het conflict. Deze groepen, die vaak bestaan uit complotdenkers of uiterst rechtse achterban, fungeerden als een ideale infrastructuur voor de verspreiding van nieuwe propaganda.
De strijd tegen visuele manipulatie
De overvloed aan beelden op sociale media brengt grote uitdagingen met zich mee voor factcheckers. Er circuleren voortdurend video's die uit hun context zijn geplaatst of digitaal zijn aangepast om een bepaald politiek doel te dienen. Een concreet voorbeeld hiervan was de verspreiding van beelden van een ontmoeting tussen Vladimir Poetin en personeel van de luchtvaartmaatschappij Aeroflot.
Zoals VRT NWS rapporteerde, werd er beweerd dat deze ontmoeting met een groen scherm was gefilmd. In werkelijkheid was er sprake van een optische illusie, veroorzaakt door de lage resolutie en compressie van de video, waardoor elementen in het beeld leken te versmelten. Dit type misleiding laat zien hoe technisch eenvoudige factoren kunnen bijdragen aan de verspreiding van onjuiste percepties in een tijd waarin visuele informatie de primaire bron van nieuws is geworden.