Boven de Noordpool is iets gebeurd wat meteorologen normaal pas in het voorjaar verwachten: de poolwervel is volledig ingestort. Op 10 november verschoof de luchtstroom op grote hoogte dramatisch. De winden die normaal als een barrière de arctische kou op de pool vasthouden, sloegen zelfs om en waaien nu zwak vanuit het oosten. Dat meldt een analyse van newscientist.com.
Vroegste instorting ooit gemeten
Een verzwakkende poolwervel is op zich niet vreemd: het is een bekend proces dat periodiek voorkomt. Maar de timing is uitzonderlijk. In een normale wintercyclus wordt de wervel juist sterker en neemt pas in het voorjaar af. Een volledige breakdown in november is uiterst zeldzaam.
Meteorologische gegevens laten zien dat dit de vroegste instorting is sinds de start van de weersonde-metingen in de jaren 50. Het vorige record is daarmee met 18 dagen verbroken.
En dat heeft gevolgen. Zonder deze natuurlijke barrière kan de ijskoude lucht uit het noorden ontsnappen en naar lagere breedtegraden stromen. De kans op extreme kou en hevige sneeuwval in Europa en delen van Noord-Amerika is daardoor aanzienlijk toegenomen.
Speelt El Niño een rol?
De blik van wetenschappers richt zich op de huidige El Niño-fase. Die periode kenmerkt zich door recordtemperaturen van het oppervlaktewater in de tropische Pacific — een trend die op dit moment nog steeds aanhoudt.
Normaal gesproken heeft El Niño een wisselend effect: het ondersteunt de poolwervel vaak in het najaar, maar draagt juist bij aan verzwakking aan het einde van de winter. Adam Scaife, verbonden aan het Britse Met Office, suggereert dat de uitzonderlijke intensiteit van de huidige El Niño het verzwakkingsproces mogelijk heeft versneld. Definitief bewijs is er nog niet, maar hij vermoedt wel een direct verband tussen de twee fenomenen.
Onzekerheid blijft
Hoe El Niño dit precies doet? Het proces begint bij het afzwakken van de passaatwinden, de handelswinden die van oost naar west waaien. Hierdoor stroomt warm water uit het westelijke deel van de Pacific terug naar het oosten — met gevolgen voor de circulatie van de atmosfeer.
Toch sluiten meteorologen niet uit dat de vroege instorting simpelweg het gevolg is van willekeurige atmosferische schommelingen. De exacte oorzaak blijft vooralsnog onderwerp van onderzoek.
Wat wél vaststaat: de natuurlijke begrenzing van de poollucht is verdwenen. En dat vergroot de kans op een zeer koude periode in Europa.