Terwijl de persvrijheid op mondiaal niveau een dieptepunt bereikt dat niet eerder is gezien in een kwart eeuw, handhaaft Noorwegen zich al tien jaar op de eerste plaats van de wereldranglijst. De nieuwe cijfers van de World Press Freedom Index laten een zorgweende trend zien, waarbij de gemiddelde score van de 180 onderzochte landen en regio's sinds de start van de index in 2001 nog nooit zo laag is geweest.
Een wereldwijde crisis voor de journalistiek
De situatie voor verslaggevers wereldwijd is alarmerend verslechterd. Volgens de meest recente gegevens van de ngo Reporters Without Borders (RSF) valt voor het eerst in de geschiedenis meer dan de helft van alle landen in de categorieën 'moeilijk' of 'zeer ernstig' op het vlak van persvrijheid vrt.be. Deze achteruitgang is een structurele trend waarbij 100 van de 180 onderzochte gebieden een daling in hun persvrijheidsscore laten zien.
De oorzaken voor deze wereldwijde erosie zijn divers. Naast direct geweld en censuur, wijst de ngo op het gebruik van steeds striktere wetgeving om het recht op informatie uit te hollen, zelfs binnen democratische staten. De juridische component van de index vertoont een sterke daling, wat duidt op een groeiende tendens waarbij journalistiek vaker wordt gecriminaliseerd dgki.nl. In landen als Rusland en Belarus wordt wetgeving bovendien systematisch ingezet om het werk van de pers in diskrediet te brengen of zelfs onmogelijk te maken rtl.nl.
De Noorse uitzondering
In schril contrast met de wereldwijde neergang staat Noorwegen, dat al een decennium lang de onbetwiste nummer één is. De Noorse samenleving beschouwt persvrijheid als een fundamenteprimeur, naast andere kernwaarden zoals gelijkheid. De maatschappelijke waardering voor de pers is daar uitzonderlijk hoog; mediawetenschapper Knut Helland stelt dat de status van een journalist in Noorwegen bijna kan worden vergeleken met die van een arts apache.be.
Naast de hoge status van de beroepsgroep, kenmerkt het Noorse medialandschap zich door een enorme belangstelling voor nieuws. Ondanks een relatief kleine bevolking van circa vijf miljoen inwoners, behoren de Noren tot de grootste krantenlezers ter wereld scholieren.com. In het land is het aanbod groot met honderden verschillende kranten, zowel fysiek als online, en is politieke druk of geweld tegen de media uiterst zeldzaam.
Verschuivingen in Europa en de VS
Binnen de Europese context zijn er duidelijke verschuivingen zichtbaar. Nederland heeft een belangrijke klim op de ranglijst gemaakt en neemt de tweede plaats in, waarmee het land Estland van die positie heeft verdrongen nos.nl. De stijging van Nederland wordt deels toegeschreven aan sterke economische en juridische indicatoren, hoewel het land ook te maken krijgt met toenemende polarisatie en fysieke of verbale aanvallen op journalisten . Estland daalde juist in de ranking na druk op de publieke omroep .
Ook de Verenigde Staten bevinden zich in een diepe crisis wat betreft de persvrijheid. Het land zakte met zeven plaatsen naar de 64e positie. Onder de tweede termijn van president Donald Trump wordt er volgens RSF sprake van een systematische druk op de journalistiek, wat door de organisatie wordt omschreven als een van de ernstigste crises in de Amerikaanse geschiedenis .
Groeiende onveiligheid
De onveiligheid voor journalisten neemt wereldwijd toe op verschillende fronten. In de strijd in Gaza zijn al honderden journalisten gedood, waarbij een aanzienlijk deel van de slachtoffers specifiek vanwege hun werk is omgekomen . Daarnaast is er een zorgwekkende stijging van online intimidatie, waarbij met name vrouwelijke journalisten vaak te maken krijgen met dreigementen en digitale agressie . Deze combinatie van fysiek geweld, juridische repressie en digitale intimidatie vormt een groeiende bedreiging voor de onafhankelijke verslaggeving wereldwijd.