Terwijl ons land afstevent op de warmste zomer ooit, groeit de aandacht voor wat dagenlange tropische temperaturen met het menselijk lichaam doen. Klimaatarts Jules Vertriest, de eerste arts die in opdracht van de Vlaamse overheid focust op de gezondheidseffecten van de klimaatverandering, legt uit hoe ons organisme reageert, wie het grootste risico loopt en waarom het hittebeleid aangescherpt moet worden.
Acclimatiseren: efficiënter zweten na tien dagen
Het lichaam is verrassend adaptief wanneer het langere tijd aan hitte wordt blootgesteld. “Hoe langer de zomer duurt, hoe beter ons lichaam eraan is aangepast”, stelt Vertriest in een analyse van vrt.be. Concreet verliezen we tijdens de eerste warme dagen veel zout via transpiratie, maar na een week tot tien dagen gaan de zweetklieren zuiniger om met mineralen en houden we meer vocht vast. Hein Daanen, hoogleraar thermofysiologie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, vult in hetzelfde stuk aan dat het acclimatiseren weliswaar snel begint, maar dat de zweetklieren net iets meer tijd nodig hebben om volledig op toerental te komen.
Die kortetermijnaanpassing verklaart waarom een hittegolf in augustus vaak beter verdragen wordt dan een even warme periode in mei. Op lange termijn zou de bevolking zelfs geleidelijk beter bestand kunnen raken tegen extreme warmte, al ontbreken daar volgens Vertriest vooralsnog sluitende studies over.
De tol van extreme hitte: wie loopt het grootste gevaar?
Ondanks het fysiologische aanpassingsvermogen eist extreme hitte een zware tol. Uit cijfers die medi-sfeer.be citeert, blijkt dat tijdens de hittegolf van half juni tot begin juli in België meer dan 2.000 extra overlijdens werden geregistreerd. Daarmee was het de dodelijkste hittegolf in de recente Belgische geschiedenis. Het zwaarst getroffen werden ouderen boven de 85 jaar en mensen die al palliatieve zorg kregen. Eerder onderzoek van vrt.be bevestigt dat bijna de helft van de extra sterfgevallen in een eerdere hittegolf in die hoogbejaarde groep viel. Geriaters wezen toen al op een hardnekkig probleem: veel woonzorgcentra zijn architecturaal niet voorzien op aanhoudende hitte, en actieve koeling ontbreekt vaak.
Volgens Vertriest moeten de oversterftecijfers wel met nuance worden gelezen. In een gesprek met Medi-Sfeer benadrukt hij dat niet alle Europese landen dezelfde rekenmethode hanteren. “In Frankrijk en Zwitserland wordt standaard gecorrigeerd voor een deel van de hittemortaliteit. In België schrijven we alle sterfte boven het verwachte niveau toe aan de hitte, waardoor onze cijfers automatisch hoger uitvallen.” Toch mag die statistische relativering geen excuus zijn om de alarmbellen te negeren: de extreme luchtvochtigheid en uitzonderlijk hoge nachttemperaturen van de voorbije zomer zetten het thermoregulatiesysteem van kwetsbaren zwaar onder druk.
Waar knelt het hittebeleid?
Het Nationaal Ozon- en Hitteplan van de Federale Overheidsdienst Volksgezondheid voorziet drie fasen. De waakzaamheidsfase loopt van 15 mei tot en met 30 september; daarbovenop kunnen de deelstaten een waarschuwing afkondigen bij overschrijding van een temperatuurdrempel. Pas wanneer kritieke waarden worden bereikt, kan de Risk Management Group de alarmfase inroepen, gecoördineerd met de nationale en regionale crisiscentra, zo staat beschreven op de site van de health.belgiube.
Toch blijft de crisisaanpak voor Verbist een punt van zorg. “Ons hittebeleid staat er, maar de uitvoering ter plaatse moet beter”, zegt hij in Medi-Sfeer. Hij pleit onder meer voor versnelde plaatsing van actieve koeling in woonzorgcentra en ziekenhuizen, en voor duidelijke handelingsprotocollen zodra het kwik tot boven de 35 graden stijgt.
Een arts voor de bevolking
Jules Vertriest (30) is de eerste arts die in opdracht van het Vlaams Departement Zorg exclusief werkt rond de gezondheidsimpact van klimaatverandering. In een interview met mo.be uit 2025 omschreef hij zijn taak helder: “Het is mijn rol om oplossingen naar voren te schuiven. Hitte, droogte en UV-schade zijn vandaag de grootste gezondheidsrisico’s van de klimaatopwarming.” Vertriest, die oorspronkelijk anesthesist wilde worden, haalde na een opleiding bedrijfsmanagement alsnog zijn artsendiploma en solliciteerde op de unieke functie toen die online kwam.
Zijn boodschap is tweeledig. Enerzijds erkent hij dat het lichaam kan wennen aan een heter klimaat – we gaan niet minder, maar net efficiënter zweten. Anderzijds maakt hij duidelijk dat het aanpassingsvermogen grenzen kent. De toename van invasieve soorten zoals de tijgermug, die momenteel in ons land oprukt, voegt een extra laag risico toe: stijgende temperaturen maken vector-overdraagbare aandoeningen waarschijnlijker.
Voor Vertriest staat vast dat een combinatie van fysieke adaptatie, doordacht beleid en publieke bewustwording nodig is om de gezondheidsschade van extreme hitte te beperken. “Er is nog veel ruimte om de klimaatverandering slim aan te pakken”, benadrukt hij. Dat vereist echter dat preventie, infrastructuur en crisismanagement sneller opschuiven dan de zomerse thermostaat.