Een recente studie die droogtes in verband bracht met de val van het Romeinse Rijk in Brittannië heeft tot een academisch debat geleid. Klimaatwetenschappers claimden op basis van boomringonderzoek dat extreme droogte een rol speelde bij de zogenoemde 'Barbarenconspiracy' van 367 na Christus, maar historici stellen nu dat deze conclusies niet worden ondersteund door historisch bewijsmateriaal.
Oorspronkelijke studie koppelt droogte aan opstand
In een studie die vorig jaar werd gepubliceerd, analyseerde een team onder leiding van Ulf Büntgen, geograaf aan de caac.uk, boomringgegevens van eikenbomen uit Zuid-Engeland en Noord-Frankrijk. De onderzoekers reconstrueerden het klimaat tussen 288 en 2009 na Christus en identificeerden een reeks ernstige zomerdroogtes tussen 364 en 366 na Christus.
Volgens de sciencedaily.com zou deze droogte hebben geleid tot mislukte oogsten, wat lokale leiders ertoe aanzette in opstand te komen tegen de Romeinen. De studie suggereerde dat Picten, Scotti en Saksen profiteerden van hongersnood en maatschappelijke ontwrichting om verzwakte Romeinse verdedigingslinies aan te vallen.
De onderzoekers breidden hun bevindingen uit naar het bredere Romeinse Rijk. Met een dataset van 106 veldslagen, gecombineerd met boomringgegevens uit heel Europa, concludeerden ze dat veldslagen vaker voorkwamen in de jaren na droge zomers en extreem warme jaren.
Historici trekken conclusies in twijfel
Nu heeft echter een andere groep onderzoekers een kritische reactie gepubliceerd waarin ze stellen dat de klimaatwetenschappers belangrijke geschreven bronnen verkeerd hebben geïnterpreteerd. newscientist.com ligt de kern van het geschil in de manier waarop klimaatgegevens worden geïntegreerd in de historische context.
Dagomar Degroot, klimaathistoricus aan Georgetown University in Washington DC, merkt op dat dit soort problemen regelmatig voorkomen wanneer onderzoekers proberen klimaatgegevens te combineren met historische gebeurtenissen. "Je ziet dit keer op keer gebeuren," aldus Degroot in het artikel.
De Barbarenconspiracy van 367 na Christus
De 'Barbarenconspiracy' van 367 na Christus was een van de ernstigste bedreigingen voor de Romeinse heerschappij over Brittannië sinds de opstand van Boudica drie eeuwen eerder. Volgens theguardian.com gaven delen van het garnizoen op de Muur van Hadrianus zich over en stonden ze de Picten toe om de Romeinse provincie over land en over zee aan te vallen.
Tegelijkertijd vielen de Scotti vanuit het huidige Ierland breed aan in het westen, terwijl Saksen van het vasteland in het zuiden landden. Hoge Romeinse commandanten werden gevangengenomen of gedood, en sommige soldaten deserteerden naar verluidt en sloten zich aan bij de invallers. Kleine groepen plunderden het platteland gedurende de lente en zomer.
Hoewel het Romeinse Rijk uiteindelijk de orde herstelde na twee jaar, beweren sommige historici dat de provincie nooit volledig herstelde. De laatste restanten van het officiële Romeinse bestuur verlieten Brittannië ongeveer 40 jaar later, rond 410 na Christus.
Klimaatgegevens uit boomringen
De klimaatstudie gebruikte eikenboomringen om temperatuur- en neerslagpatronen te reconstrueren. Volgens de onderzoekers ervoer Zuid-Brittannië een uitzonderlijke reeks zeer droge zomers van 364 tot 366 na Christus. In de periode 350-500 na Christus bedroeg de gemiddelde maandelijkse neerslag in het belangrijkste groeiseizoen (april-juli) naar schatting 51 millimeter. Maar in 364 na Christus daalde dit tot slechts 29 millimeter, met 28 millimeter het jaar daarop en 37 millimeter in 366.
Drie opeenvolgende droogtes zouden een verwoestende impact hebben gehad op de productiviteit van de belangrijkste landbouwregio van Romeins-Brittannië, wat volgens de onderzoekers tot hongersnood en maatschappelijke instabiliteit leidde.
Bredere implicaties voor klimaatgeschiedenis
Het debat illustreert de voortdurende uitdagingen waarmee onderzoekers worden geconfronteerd bij het integreren van klimaatgegevens in het historische verhaal. Terwijl klimaatwetenschappers steeds geavanceerdere methoden ontwikkelen om het verleden te reconstrueren, blijft de interpretatie van de relatie tussen klimaatverandering en historische gebeurtenissen complex en omstreden.
De discussie over de rol van droogte in de val van Romeins-Brittannië benadrukt het belang van interdisciplinaire samenwerking tussen klimaatwetenschappers en historici. Alleen door beide perspectieven te combineren kan een volledig beeld ontstaan van hoe klimaat en menselijke geschiedenis met elkaar verweven zijn.