De invloedrijke Duitse filosoof en socioloog Jürgen Habermas is op 96-jarige leeftijd overleden in de Beierse plaats Starnberg. Zijn uitgeverij bevestigde het overlijden van de denker die wordt beschouwd als een van de belangrijkste intellectuelen van de naoorlogse periode.
Een leven gevormd door de Tweede Wereldoorlog
Habermas werd geboren in 1929 in Gummersbach, een kleine plaats bij Keulen, met een schisis — een gespleten lip — waardoor hij zich als kind moeilijk verstaanbaar kon maken. Deze lichamelijke beperking maakte hem volgens nos.nl al vroeg bewust van het belang van sociale interactie en communicatie.
Als driejarige beleefde hij de machtsovername van Hitler. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd de jonge Habermas naar het westelijk front gestuurd. Na de oorlog volgde hij de Neurenbergse processen tegen nazikopstukken op de voet. Toen hij de volledige omvang van de verschrikkingen in de concentratiekampen ontdekte, verloor hij aanvankelijk het vertrouwen in de mensheid.
De democratisering van Duitsland in de naoorlogse periode herstelde dat vertrouwen gedeeltelijk. Habermas noemde 1945 later het jaar waarin hij "eigenlijk geboren was", aldus vrt.be. De oorlogservaringen en de waarden van vrijheid, democratie en de liberale rechtsstaat zouden zijn denken voor de rest van zijn leven bepalen.
Academische carrière en de Frankfurter Schule
Na de oorlog studeerde Habermas aan drie verschillende universiteiten en werd leerling van de Duitse socioloog en filosoof Theodor Adorno. Zijn academische carrière nam snel een vlucht. In 1957 sloot hij zich aan bij de Frankfurter Schule, een filosofische stroming die een kritische beschouwing wilde geven op de westerse samenleving, samen met denkers als Max Horkheimer, Theodor Adorno en Herbert Marcuse.
Theorie van het communicatieve handelen
In 1981 publiceerde Habermas zijn magnum opus "Theorie van het communicatieve handelen". In dit baanbrekende werk stelde hij dat sociale orde en maatschappelijke vooruitgang ontstaan door communicatie die gericht is op wederzijds begrip. Volgens vrt.be baseerde hij zijn denken op "communicatie en dialoog op basis van rationele argumenten".
Deze theorie maakte hem tot een van de meest invloedrijke denkers op het gebied van ethiek, politieke filosofie en taalfilosofie. Zijn werk richtte zich voortdurend op de vraag hoe democratische samenlevingen kunnen functioneren en hoe burgers kunnen participeren in het publieke debat.
Publiek intellectueel en "het geweten van Duitsland"
Habermas mengde zich zijn hele leven actief in het publieke debat, wat hem tot een gezaghebbend intellectueel maakte in het naoorlogse Duitsland. Hij werd vaak aangeduid als "het geweten van Duitsland" vanwege zijn voortdurende inzet voor democratische waarden en zijn kritische stem over maatschappelijke ontwikkelingen.
Kritiek op de Europese Unie
Ondanks zijn hoge leeftijd bleef Habermas tot op hoge leeftijd actief in het publieke debat. In april 2013 gaf hij een veelbesproken lezing aan de KU Leuven, waar de belangstelling zo groot was dat er een groot scherm moest worden geplaatst voor de toeschouwers die geen plaats meer kregen in de zaal. Toenmalig voorzitter van de Europese Raad Herman Van Rompuy leidde de filosoof in.
Tijdens die lezing uitte Habermas felle kritiek op de Europese Unie. Volgens vrt.be stelde hij dat "de Europese Unie een veel sterker politiek geheel moet worden" en dat politici hierin een grote verantwoordelijkheid dragen. Zijn teleurstelling over de Europese integratie zou in de jaren daarna alleen maar toenemen, met de vluchtelingencrisis, de brexit en de coronapandemie als verdere uitdagingen voor het Europese project.
Een blijvende erfenis
Met het overlijden van Jürgen Habermas verliest Europa een van zijn meest prominente denkers. Zijn werk over democratie, communicatie en burgerparticipatie blijft relevant in een tijd waarin deze waarden opnieuw onder druk staan. Zijn levenslange inzet voor rationele dialoog en wederzijds begrip vormt een belangrijke erfenis voor toekomstige generaties filosofen en maatschappijwetenschappers.